Bir hata yaptığımızda, başarısız olduğumuzu düşündüğümüzde veya beklentilerimizi karşılayamadığımızda çoğu zaman kendimize başkalarına davrandığımızdan daha sert davranabiliyoruz.

“Bunu nasıl yaptım?”, “Daha iyisini yapmalıydım”, “Ben zaten hiçbir şeyi doğru yapamıyorum” gibi düşünceler zaman zaman zihnimizden geçebiliyor.

Kendini değerlendirmek ve hatalardan ders çıkarmak sağlıklı bir süreç olabilir. Ancak sürekli kendini suçlamak, küçümsemek veya yapılan hataları kişiliğin tamamına mal etmek farklı bir noktaya taşınabilir.

Peki insan neden kendisine karşı bu kadar acımasız olabilir?

Kendimizden Çok Fazla Şey Bekleyebiliriz

Kendimize karşı sert olmanın nedenlerinden biri, kendimizden yüksek beklentiler içerisinde olmamızdır.

Başarılı olmak, hata yapmamak, herkesi memnun etmek veya her işi eksiksiz tamamlamak isteyebiliriz.

Ancak gerçek yaşamda hata yapmak, başarısız olmak ve planların istediğimiz gibi gitmemesi kaçınılmazdır.

Beklentiler ile gerçekler arasındaki fark büyüdükçe kişi kendisini başarısız olarak değerlendirmeye daha yatkın hale gelebilir.

Başkalarıyla Kendimizi Karşılaştırmak

Özellikle sosyal medya, başkalarının hayatlarını sürekli görmemize neden oluyor.

Ancak çoğu zaman başkalarının hayatlarının yalnızca belirli bir bölümünü görüyoruz. Başarılar, güzel anlar, seyahatler veya önemli gelişmeler öne çıkarken zorluklar ve başarısızlıklar görünmeyebiliyor.

Kendi hayatımızın tamamını başkasının bize gösterdiği seçilmiş görüntülerle karşılaştırmak, kendimizi yetersiz hissetmemize neden olabilir.

Geçmişte Öğrendiklerimiz Etkili Olabilir

Kendimize nasıl konuştuğumuz, içinde büyüdüğümüz ortam ve geçmiş deneyimlerimizden de etkilenebilir.

Çocukluk döneminde sürekli eleştirilen, hata yaptığında yoğun biçimde suçlanan veya başarı üzerinden değerlendirilen bir kişi, ilerleyen yıllarda kendi kendisini de benzer şekilde eleştirebilir.

Bu herkes için aynı şekilde geçerli değildir. Ancak geçmişte öğrenilen bazı düşünce ve davranış kalıpları yetişkinlikte de devam edebilir.

Hata Yapmayı Başarısızlık Olarak Görmek

Bir hata yaptığımızda “Bir konuda hata yaptım” demek ile “Ben başarısızım” demek arasında önemli bir fark vardır.

İlk ifade belirli bir davranışı değerlendirirken, ikincisi kişinin bütününü tanımlayan bir yargıya dönüşür.

Oysa tek bir hata, bir kişinin yeteneklerini, değerini veya gelecekte ne başarabileceğini tek başına belirlemez.

Mükemmeliyetçilik Kendimize Karşı Sertleşmemize Yol Açabilir

Her şeyi kusursuz yapma isteği, kişinin kendi performansını sürekli sorgulamasına neden olabilir.

Bir işi başarılı şekilde tamamlamak bile yeterli gelmeyebilir. Küçük bir hata bütün başarının önüne geçebilir.

Bu durumda kişi yaptığı şeyleri görmek yerine eksik kalan noktalarına odaklanabilir.

Mükemmeliyetçi düşünce biçiminde sık görülen “daha iyisini yapmalıydım” düşüncesi, zaman içerisinde kişinin kendisini sürekli yetersiz hissetmesine neden olabilir.

Kendimize Söylediklerimizi Fark Etmek

Kendimize karşı acımasız olduğumuzu fark etmenin yollarından biri, içimizden geçen cümlelere dikkat etmektir.

Şöyle bir düşünce geldiğinde:

“Bunu yine beceremedim.”

Kendimize şu soruyu sorabiliriz:

“Aynı şeyi yaşayan bir arkadaşıma da böyle konuşur muydum?”

Eğer cevabımız hayırsa, kendimize yönelik kullandığımız dilin gereğinden fazla sert olup olmadığını değerlendirebiliriz.

Kendimize Karşı Daha Anlayışlı Olmak Ne Demek?

Kendine anlayış göstermek, yapılan her hatayı görmezden gelmek veya sorumluluk almamak anlamına gelmez.

Tam tersine, hatayı kabul ederken kişiyi hatasından ayırabilmektir.

Örneğin:

“Bu konuda hata yaptım. Neden olduğunu anlayıp bir dahaki sefere farklı davranabilirim.”

demek, hem sorumluluğu kabul eder hem de kişinin kendisini tamamen başarısız olarak tanımlamasının önüne geçer.

Kendimizi Eleştirmek ile Kendimize Zarar Vermek Arasındaki Fark

Kendini değerlendirmek gelişim açısından faydalı olabilir.

Bir davranışın yanlış olduğunu fark etmek, sonuçlarını düşünmek ve bir sonraki sefer için farklı bir yol belirlemek yapıcı bir öz değerlendirmedir.

Ancak sürekli kendini aşağılamak, değersiz hissetmek veya geçmişteki hataları tekrar tekrar gündeme getirerek kendini cezalandırmak yapıcı bir değerlendirme değildir.

Eleştiri davranışa odaklanabilir; acımasızlık ise kişinin kendisini hedef alabilir.

Kendimize Karşı Daha Sağlıklı Bir Dil Nasıl Kurabiliriz?

Günlük hayatta kullandığımız bazı cümleleri değiştirmek bile bakış açımızı fark etmemize yardımcı olabilir.

“Ben hiçbir şeyi beceremiyorum.”
yerine
“Bu konuda istediğim sonucu alamadım.”

“Yine her şeyi mahvettim.”
yerine
“Bir hata yaptım ve bunun nedenini anlayabilirim.”

“Herkes benden daha başarılı.”
yerine
“Başkalarının hayatıyla kendi hayatımı karşılaştırmak zorunda değilim.”

Bu değişiklikler sorunları yok etmez. Ancak kişinin yaşadığı duruma daha gerçekçi bir çerçeveden bakmasına yardımcı olabilir.

Kendimize Zaman Tanımak

Her şeyi hemen çözmek veya her konuda kısa sürede başarılı olmak zorunda değiliz.

Yeni bir şey öğrenmek, bir alışkanlığı değiştirmek, bir başarısızlığın ardından yeniden başlamak veya zor bir dönemden çıkmak zaman alabilir.

Kendimize tanıdığımız zaman, sürekli “neden hâlâ düzelmedim?” sorusuyla kendimizi yıpratmak yerine sürecin doğal olarak ilerlemesine izin verebiliriz.

Ne Zaman Destek Almak Gerekebilir?

Kendini sürekli suçlama ve değersiz görme düşünceleri yoğunlaşıyor, uzun süre devam ediyor veya günlük yaşamı, ilişkileri, iş hayatını ve genel iyilik halini belirgin biçimde etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak yararlı olabilir.

Özellikle yoğun çökkünlük, umutsuzluk veya kendine zarar verme düşünceleri varsa profesyonel yardım alınması önemlidir.

Sonuç

Kendimize karşı anlayışlı olmak, hatalarımızı görmezden gelmek anlamına gelmez. Önemli olan hatalarımızı değerlendirirken kendimizi tamamen değersiz veya başarısız ilan etmemektir.

Herkes hata yapabilir, başarısız olabilir ve bazen beklediğinden daha yavaş ilerleyebilir.

Kendimize söylediğimiz sözler de yaşadığımız deneyimi nasıl değerlendirdiğimizin bir parçasıdır.

Aydın360 Psikoloji: Kendimize karşı eleştirel olmak gelişmemize yardımcı olabilir; ancak gelişmek için kendimizi sürekli cezalandırmamız gerekmez.